Geschiedenis van de Japanse kunst

Prentkunst

Japanse poppen

Geschiedenis in jaartallen

Toneel en Dans
Muziek
Film (speelfilm)
Anime

Klik hier, als links het navigatiemenu ontbreekt.


Japanse poppen

Kokeshi
Een van de bekendste typen poppen die Japan heeft is ongetwijfeld de Kokeshi-pop (kokeshi ningyô). Dit type is er in vele soorten en maten. Meest bekende is dan weer de lange simpele strakke houten pop. Oorspronkelijk komen de poppen uit het noorden van Japan, de prefecturen Akita, Iwate en Aomori. 's Winters hadden hier de boeren niet zo veel te doen en begonnen zij wat huisvlijtwerkzaamheden te verrichten, zoals het snijden van houten poppen, die als speelgoed voor de kinderen konden dienen. Deze massieve houten poppen waren simpel van vorm, een lang lijf en een relatief groot hoofd. Deze poppen werden later cadeau gegeven aan de grootouders, waarbij de grootte (lengte) van de kokeshi overeenkwam met de lengte van de baby. De meer gefortuneerde families hadden hun eigen typen pop, waarbij de gelaatstrekken gelijkenis vertoonden met de typische familietrekken. Nog weer later ontfermden kunstenaars zich over de kokeshi en ontstonden er allerlei fraai uitgevoerde poppen, die echter steeds allemaal gemeen hebben dat ze geen benen en geen armen hebben. Ze hebben veelal eigen passende namen, zoals de kokeshi hier boven rechts, deze heet Nadeshiko. Nadeshiko heeft in het Japans 2 betekenissen: 1. 'anjer' (de bloem op de kokeshi) en 2. lief zorgzaam meisje. Het hout dat voor de poppen gebruikt wordt is van rode kornoelje (mizuki). Deze leent zich qua hardheid, structuur en kleuring het best voor de pop. Delen van de pop worden gekleurd d.m.v. lak maar vaak wordt een deel ongekleurd gelaten en blijft de originele houtkleur zichtbaar. In de loop van de jaren verkleurt dit deel langzaam van licht naar een mooie donker bruine tint.
Tegenwoordig komen deze poppen niet alleen meer uit de genoemde prefecturen, maar de woon- of werkplaatsen van de kunstenaars zijn verspreid over voornamelijk het oostelijk deel van Japan. Er zijn jaarlijks wedstrijden om de mooiste kokeshi. De winnaar is vrijwel altijd een oudere kunstenaar met jarenlange ervaring en naast de wedstrijdprijs kan hij dan ook hogere prijzen voor zijn kokeshi opstrijken. Prijzen (ook in Nederland) variëren van enkele tientallen tot honderden euro's.
Natuurlijk ziet men de kokeshi door heel Japan in alle toeristische winkels, maar deze, in grote series gemaakte poppen, hebben uiteraard geen kunstzinnige waarde.

Hakata ningyô
De westkant van Japan is meer de kant van de porseleinen poppen met Hakata (Kyushu bij Fukuoka) als bakermat. Deze poppen worden dan ook wel Hakata-poppen genoemd. Zoals het linkerbeeldje, Fukujusô. Het beeldje rechts is een Kurodabushi, oftewel een samoerai uit Kuroda (niet ver van Kyoto) maar het beeldje komt zelf uit Hakata.
De prijzen van van deze poppen of beeldjes varieert van enkele tientallen tot honderden of duizenden euro's. De prijs is afhankelijk van de detaillering, de complexiteit en vooral of de maker een bekende meester-poppenmaker is of was. Hakatapoppen zijn van ongeglazuurd aardewerk en worden gemaakt van klei.

De poppenmaker maakt eerst een massief beeldje of pop van klei, zoals het eruit moet zien. Daarna wordt er een mal van gips gemaakt en wordt de oorspronkelijke pop verwijderd. Afhankelijk van de complexiteit van de pop moeten er meerdere (deel)mallen gemaakt worden. Vervolgens wordt in de mal of mallen een laag klei gedrukt die wel overal even dik moet zijn. Om dit goed uit te voeren is een jarenlange ervaring vereist. Dan worden de delen uit de mallen gehaald en samengevoegd om te worden gebakken. Dit bakken gebeurt bij ongeveer 800-900°C. Daarna worden de poppen heel secuur geschilderd. Door het gebruik van mallen is mogelijk om jarenlang dezelfde poppen van de 'meester poppenmaker' te maken, zelfs als hij al is overleden. Zijn opvolgers mogen dan wel deze mallen gebruiken, maar mogen dan niet zijn 'handtekening' (naam in kanji) onder de pop zelf zetten. Deze mag dan wel bijv. op het plankje onder de pop gezet worden.

Nara ningyô of Nara Ittobori
Een apart soort poppen zijn de Nara ningyô of Nara Ittobori poppen. Deze poppen werden oorspronkelijk gebruikt bij festivals in Nara bij de bekende Kasuga Taisha schrijn (rond de 12e eeuw). Veel later  maakten kunstenaars er echte kunstwerken van.
Ittobori staat voor 'één-snede' techniek, waarbij alle snijbewegingen uit één snede mogen bestaan, er mogen geen correcties worden toegepast. Gebruikte houtsoorten moeten natuurlijk dan aan bepaalde eisen voldoen, men gebruikt de witte ceder (hinoki), camphor (kusunoki)
en de arborvitae, de Levensboom of Thuja (hiba). Hele bijzondere poppen zijn de Hina ningyô (van de Hina matsuri) in de Nara Ittobori uitvoering. Deze Hina ningyô bestaat uit de bekende poppen (zie hieronder) die op deze wijze zijn vervaardigd. De poppetjes zijn nog geen 4 cm hoog, maar zijn toch zeer gedetailleerd gesneden en geverfd, o.a. met bladgoud.

Ishô ningyô
Ishô ningyô betekent iets van (aan)geklede poppen en is in feite een heel scala aan typen poppen, waarvan de bekendste waarschijnlijk de Bijin ningyô is, deze term staat voor 'mooie vrouw'. In principe zouden we alle poppen met een kimono Ishô ningyô kunnen noemen, maar over het algemeen spreekt men liever over 'nihon ningyô' (Japanse pop)

Oyama-ningyô
Ook bekende poppen zijn de oyama ningyô (尾山人形), die ook wel . geisha poppen worden genoemd omdat ze veelal geisha's voorstelden. De naam oyama komt van de regio Oyama waar de poppen vandaan kwamen. Alle geishapoppen (vooral Edo geishapoppen) worden in het algemeen dus oyama ningyo genoemd. Vroeger waren er ook poppen met de kostuums van (mannelijke) Kabukispelers, de onnagata en om die reden werden er ook wel andere tekens voor het woord oyama ningyô gebruikt, namelijk onnagata ningyô (女形人形). Deze kanji hebben dus als betekenis en uitspraak: onnagata ningyô. Het grappige is dat een andere uitspraak van deze kanji 'oyama ningyô' is. Daarom werden de oyama poppen ook wel onnagata poppen genoemd.
De oyamapoppen stelden geisha's voor maar in die tijd traden de geisha's tijdens hun entertainment act ook wel op als kabuki acteur, dus gekleed als onnagata en dus kan een kabuki pop ook een geishapop zijn. Daarom wordt tegenwoordig de term onnagata ningyô in Japan niet meer gebruikt, maar zijn het allemaal oyama ningyô. De verschillende naamgevingen zijn in de praktijk overigens niet zo strikt.

Ichimatsu ningyô
Een  heel ander type pop is de Ichimatsu ningyô, maar dit wordt meestal ingekort tot ichima ningyô. Deze poppen waren vroeger echte poppen voor kinderen om mee te spelen. De armen en benen konden bewegen en ze konden worden aan- en uitgekleed met bijvoorbeeld kimono's. Tegenwoordig zijn deze poppen een verzamelobject geworden en zijn dan te kostbaar om als speelgoed voor kinderen te dienen.

Gosho ningyô (fijne aardewerk poppen uit Kyoto).
Dit zijn poppen die kleine jongens van 3 - 5 jaar uitbeelden met een witte huid, nooit meisjes. De poppen hebben een wat onnatuurlijk groot hoofd.

Kimekomi-ningyo (met stof ingedrukte poppen)
De oorsprong van de Kimekomi-pop voert ons terug naar het Japan van het midden van de 18de eeuw. Het begon allemaal in 1739, toen een miyadaiku (een timmerman die gespecialiseerd is in timmerwerk voor Shinto tempels) een pop maakte van een stukje overgebleven wilgenhout en stof van het kostuum van de priesters.
Hoewel houten of beklede poppen al lang in Japan bestonden, had Tadashige Takahashi, de miyadaiku van de Kamo-tempel een heel unieke pop gemaakt. Deze pop was in eerste instantie een massieve houten pop, maar het unieke was dat hij stukjes stof in de gegraveerde groefjes op het lijf gedrukt had. Daarmee leek het noch op een houten pop, noch op een beklede pop.
In de Meiji periode ( 1868-1912 ) had een poppenmaker, Eikichi Yoshino, die de originele techniek van de Kimekomi-pop geleerd had, een nieuwe methode geïntroduceerd. In plaats van een beeldje uit een stukje wilgenhout te snijden, had hij in een vorm van het lijf een mengsel van paulowniapoeder en rijstlijm (Kanbaiko) geperst. Daardoor werd het mogelijk om steeds moeilijker modellen van poppen te maken.
De Kamo-tempel was in de 2de eeuw vóór Christus voor de Japanse Keizerlijke familie gebouwd. Sindsdien was de Kamo-tempel één van de belangrijkste tempels voor Japanse Keizerlijke familie geworden. Daardoor waren de Kimekomi-poppen die door de miyadaiku van de Kamo-tempel gemaakt waren in het begin alleen maar in het bezit van de Keizerlijke familie geweest.
De originele naam van deze poppen is daarom Kamo-pop. Maar sinds deze unieke poppen onder het Japanse volk verspreid werden, zijn ze bekend geworden als de Kimekomi-poppen omdat het werk om een stukje stof in groefjes van een stukje hout te drukken in het Japans Kimekomu wordt genoemd.

Er zijn natuurlijk nog veel meer typen poppen, maar om deze allemaal te gaan vermelden zou hier voorlopig te ver voeren.

Bijzondere poppen
Voor speciale gelegenheden zijn er vaak speciale poppen, zoals de Hina ningyô en Daruma.

Hina ningyô

De hina ningyô zijn de bijzondere poppen die worden gebruikt bij de opstelling van poppen op het meisjesfeest of Hina matsuri op 3 maart. Zij zijn er in verschillende uitvoeringen.
In de basis bestaat de opstelling uit 5 lagen en stellen een keizerlijk hof voor ten tijde van Heianperiode. Boven zitten de keizer en de keizerin. In de opstelling zit de keizer links en de keizerin rechts. Daaronder zitten 3 hofdames met sake spullen (zoals een sake kopje en twee speciale sake lepels). Daaronder 5 musici, in een opstelling zoals gebruikelijk is bij Noh spelen. Dit zijn 3 met een trommel, een fluitist en een zanger. Daaronder staan twee bewakers. Vroeger (en soms nu nog) speelden de kompasrichtingen een belangrijke rol. Een paleis werd dan noord-zuid gebouwd met de opening op het zuiden. In deze opstelling wordt de keizer geacht naar het zuiden te kijken. De bewaker aan de oostkant staat dan links van de keizer en heet Sakon-e. Deze staat voor de toeschouwer dus rechts in de opstelling. De andere bewaker (rechts van de keizer), dus van de westkant heet Ukon-e. Daaronder komen dan nog drie leden van de hofhouding.


Daruma
De Daruma pop is vernoemd naar Daruma. Daruma (ook wel Bodai-Daruma geheten) is de Japanse naam voor Bodhidharme, die zoon van een koning in India (5e eeuw) was maar monnik werd, naar China  trok (daar Tamo heette) en daar de Chang sekte stichtte. In Japan zou deze sekte later tot het zenboeddhisme leiden. Daruma wordt meestal afgebeeld als een pop zonder benen omdat van hem gezegd wordt dat hij het gebruik van benen verloor door negen jaar zittend te mediteren.
Daruma is in Japan een altijd rood gekleurde pop, zoals gezegd meestal zonder benen, waarbij de ogen nog niet zijn ingetekend. Zodra men een wens doet wordt de rechteroog van Daruma ingetekend. Als de wens is uitgekomen wordt het andere oog in getekend. Bijv. politici die gekozen willen worden vullen eerst het ene oog in en zodra zij gekozen zijn, wordt het tweede oog ingetekend. De Darumapop kan vaak worden gevonden in de vele toeristische winkels in Japan.

Onze dank gaat uit naar Galerie Aitobo in Papendrecht voor de vele informatie en het beschikbaar stellen van de poppen voor de foto's.

Links

Literatuur


Deze pagina is een onderdeel van Uchiyama's website over Japan
terug naar begin